Zwiastowanie, w Ewangelii Łukasza oznajmienie Marii przez anioła Gabriela, że w wyniku cudownego poczęcia (bez udziału mężczyżny) urodzi ona Jezusa, Mesjasza i Zbawiciela; święto Z. jest obchodzone w Kościołach prawosł. i katol. 25 III (w Bizancjum i na średniow. Rusi data Nowego Roku); częsty motyw malarstwa religijnego. Ikonografia. W malarstwie katakumbowym pierwszych ujęciach tego tematu, siedząca Maria przyjmuje poselstwo Gabriela ukazanego pod postacią młodzieńca (katakumby Pryscylli w Rzymie, ok. 300). Uroczyste realizacje w bizant. malarstwie monumentalnym przedstawiają tronującą Marię w orszaku aniołów (432-440 kościół Santa Maria Maggiore, Rzym). Obok nich popularne stały się wyobrażenia Marii stojącej przy studni, klęczącej przy źródle, a także stojącej lub siedzącej z wrzecionem w ręku lub koszykiem, z purpurową przędzą u stóp. Nadchodzący anioł, z lilią, berłem lub gałązką oliwną w lewej dłoni, unosi ku Niej prawą rękę w geście pozdrowienia (Simone Martini, 1333 Galleria degli Uffizi, Florencja). W średniow. i nowoż. wariantach zastaje on Marię pogrążoną w lekturze Pisma Świętego, rozłożonego na Jej kolanach lub pulpicie, otwartego na tekście proroctwa dziewiczego macierzyństwa (Iz 7,14). Akt Wcielenia początkowo wyraża Prawica Boga (Ewangeliarz Ottona III, koniec X w., Akwizgran), od ok. 1300 zastąpiona przez postać Boga Ojca wysyłającego promienie, na których spływa ku Marii Duch Święty (gołębica). W XIV w., pod wpływem franciszkańskiej pobożności, we wł. realizacjach popularny stał się motyw zstępującego na łono Marii Dzieciątka Jezus na krzyżu zapowiadającym jego przyszłą Mękę. Pojawiające się od IX-X w. elementy architektury w tle sceny Z. symbolizują dom Marii lub m. Nazaret. W sztuce wł. średniowiecza i renesansu Poselstwo anielskie zwykle umieszczano w portyku, na tle krajobrazu lub zamkniętego ogrodu (Fra Filippo Lippi, ok. 1440 kościół San Lorenzo, Florencja), na północ od Alp we wnętrzu mieszczańskiej izby. Elementy rodzajowe o znaczeniu symbol.: lilie w wazonie, dzban z wodą, symbolizują dziewiczą czystość Marii, łoże w tle jest oznaką oblubieńczej miłości (Mistrz z Flemalle Ołtarz Merode, ok. 1425 Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork). Szczególny wariant Z. u schyłku średniowiecza stanowi scena Polowania na jednorożca (cykl gobelinów z serii Dama z jednorożcem, pocz. XVI w. Musee de Cluny, Paryż). W renesansie i baroku spopularyzował się typ przedstawienia o charakterze wizyjno-ekstatycznym, wkomponowanego w irrealną przestrzeń, wśród obłoków i muzykujących aniołów (El Greco, 1590-94 Museo Balaguer Villaneuva, Barcelona). Bardziej realistyczne ujęcia spotkania Archanioła z Marią pojawiły się ponownie w XIX w., w twórczości prerafaelitów (D. Rossetti, ok. 1850 Tate Gallery, Londyn).
Spis tresci strony internetowej: